Napoje energetyczne a erozja szkliwa zębów

W latach 80. zaczęto zauważać uszkodzenia zębów u nastolatków, które wcześniej były w Islandii rzadkie lub wręcz nieznane. Zęby stawały się matowe, cienkie i traciły swój kształt oraz formę. Zjawisko to zbiegło się w czasie z rozwojem rynku napojów gazowanych, które zaczęto sprzedawać w większych opakowaniach i które stały się powszechniejszym elementem codziennej diety domowej. Związek pomiędzy erozją szkliwa a spożyciem napojów gazowanych został potwierdzony badaniami, z których znaczna część była prowadzona w Islandii. Dentyści uświadomili sobie skalę problemu, a społeczeństwo zaczęło zdawać sobie sprawę ze szkodliwego wpływu napojów gazowanych na zęby. Zwracano uwagę zarówno na zawartość cukru, która prowadzi do próchnicy, jak i — co równie istotne — na erozję szkliwa, która stała się nowym, poważnym problemem. Osiągnięto znaczące sukcesy w walce z próchnicą, a większość rodziców uświadomiła sobie szkody wynikające z nadmiernego spożycia napojów gazowanych. Jednak siły rynkowe zawsze znajdują nowe drogi — obecnie są nimi napoje energetyczne.

Wzrost popularności napojów energetycznych

Sprzedaż i spożycie tzw. napojów energetycznych wielokrotnie wzrosły w ostatnich latach, głównie za sprawą intensywnego marketingu, skierowanego zwłaszcza do młodych ludzi. Na rynek stale wprowadzane są nowe, atrakcyjne napoje, a kolorowe opakowania i nowe smaki przyciągają uwagę konsumentów. Większość osób zdaje sobie już sprawę, że napoje energetyczne nie są produktami prozdrowotnymi — ale co dokładnie sprawia, że są one szkodliwe dla zdrowia, a w szczególności dla zdrowia jamy ustnej?

Jakie napoje zaliczamy do napojów energetycznych?

Na początek przyjrzyjmy się temu, co określamy mianem napojów energetycznych. Są to napoje zawierające kofeinę, a więc działające pobudzająco. W większości przypadków są to napoje bezcukrowe i niskokaloryczne, które nie dostarczają faktycznej energii. Często jednak wzbogacane są o różne substancje uznawane za korzystne dla organizmu, takie jak witaminy, aminokwasy czy kolagen.

Do napojów energetycznych często zalicza się również napoje izotoniczne. Są to napoje zawierające sole mineralne i inne składniki tracone przez organizm na przykład podczas wysiłku fizycznego lub choroby, mające na celu ich uzupełnienie. Napoje te nie zawierają kofeiny i mogą być zarówno słodzone cukrem, jak i sztucznymi substancjami słodzącymi.

Napoje gazowane zawierające kofeinę, takie jak cola — zarówno słodzona, jak i bezcukrowa — również można zaliczyć do napojów energetycznych, ponieważ ich skład jest podobny, z wyjątkiem dodatków odżywczych. Cola zawiera około 65 mg kofeiny w pół litra, natomiast większość napojów energetycznych zawiera maksymalną dopuszczalną ilość kofeiny, czyli 160 mg w pół litra. Kawa zawiera około 250 mg kofeiny w pół litra, jednak zwykle pije się jej mniejsze ilości — jedna filiżanka zawiera około 50 mg kofeiny. Kawa nie powoduje erozji szkliwa.

Co dzieje się w jamie ustnej podczas picia napojów energetycznych?

Napoje energetyczne i napoje gazowane mają jedną wspólną cechę: zawierają kwasy i charakteryzują się bardzo niskim pH. Kwaśne napoje obniżają pH w jamie ustnej, co powoduje rozpuszczanie minerałów z powierzchni szkliwa i ich przechodzenie do śliny. Jeśli spadek pH trwa krótko i przez kilka godzin nie spożywa się kolejnych kwaśnych napojów, minerały mogą ponownie osadzić się na powierzchni zębów. Jeżeli jednak kwaśne napoje są popijane często, pH pozostaje niskie, a minerały są stale wypłukiwane ze szkliwa i tracone. Z czasem powierzchnia szkliwa ulega ścieńczeniu, zęby ulegają erozji i tracą swój kształt. Gdy proces ten dotrze przez szkliwo do zębiny znajdującej się pod nim, erozja postępuje znacznie szybciej.

Jak wyglądają zęby dotknięte erozją szkliwa?

Dentysta może rozpoznać wczesne stadium erozji szkliwa poprzez osuszenie zębów i dokładne ich obejrzenie w dobrym oświetleniu. Zamiast błyszczącej powierzchni o delikatnej strukturze, zęby dotknięte erozją są matowe, a szkliwo staje się gładkie — drobna faktura znika. W miarę postępu erozji zęby tracą swój kształt i mogą stać się nadwrażliwe. Zęby z cienkim szkliwem wydają się również bardziej żółte, ponieważ prześwituje przez nie zębina lub zostaje ona odsłonięta.

Zęby przednie najczęściej ścieńczają się od strony wewnętrznej. Ich krawędzie stają się bardzo cienkie, niemal przezroczyste, przez co ciemność jamy ustnej prześwituje i nadaje im niebieskawy odcień. Z czasem te cienkie krawędzie zaczynają się kruszyć i ścierać, powodując skracanie zęba.

Zęby trzonowe ulegają największemu zużyciu na powierzchniach żujących. Guzki zębów się obniżają i ścierają, powstają bruzdy i zagłębienia, a ząb może stać się wrażliwy podczas gryzienia.

Czy każdy, kto pije napoje energetyczne, doświadcza erozji szkliwa?

Stopień erozji szkliwa spowodowanej nadmiernym spożyciem napojów gazowanych i energetycznych jest kwestią indywidualną. Nastolatkowie z niedawno wyrzniętymi zębami stałymi są często szczególnie narażeni, ponieważ powierzchnia ich zębów jest bardzo wrażliwa i łatwo ulega rozpuszczeniu. Z wiekiem szkliwo twardnieje i staje się bardziej odporne na działanie kwasów. Dorośli, którzy dziś piją napoje energetyczne, zazwyczaj nie doświadczyli erozji szkliwa w młodości, ponieważ napoje te nie były wówczas tak powszechnie dostępne. Dopiero okaże się, jak zęby dzisiejszych nastolatków będą się starzeć przy długotrwałym spożyciu napojów energetycznych od młodego wieku.

Czynniki zwiększające ryzyko erozji szkliwa obejmują:

• młody wiek i świeżo wyrznięte zęby stałe
• refluks żołądkowy
• zgrzytanie zębami
• suchość w jamie ustnej
• niska jakość śliny
• bardzo częste spożywanie kwaśnych napojów

Jak ograniczyć ryzyko, jeśli nie chcesz zrezygnować z kwaśnych napojów?

• pij napój szybko, nie popijaj go małymi łykami przez długi czas
• staraj się spożywać kwaśne napoje jak najrzadziej w ciągu dnia
• nie szczotkuj zębów przez 30 minut po ich spożyciu
• popij wodą po kwaśnym napoju; pomocne jest także zjedzenie sera
• stosuj leki zmniejszające kwasowość, jeśli masz przewlekły refluks
• używaj szyny ochronnej na noc, jeśli zgrzytasz zębami
• regularnie odwiedzaj dentystę — może on ocenić, czy Twoje nawyki wpływają na stan zębów

Skąd wiedzieć, czy napój jest szkodliwy?

Z listy składników można odczytać, czy napój jest szkodliwy dla zębów. Jeśli zawiera kwas cytrynowy lub fosforowy, powoduje erozję szkliwa. Czasami kwasy te podawane są jako numery E:

• E330 — kwas cytrynowy
• E338 — kwas fosforowy

W niektórych opisach składników kwasy określane są jako regulatory kwasowości.

Dwutlenek węgla sam w sobie nie powoduje erozji szkliwa. Woda gazowana, na przykład czysta woda mineralna, jest więc nieszkodliwa. Wody smakowe, takie jak cytrynowa czy limonkowa, również są bezpieczne — ich aromaty nie powodują erozji szkliwa. Jeśli jednak do napoju dodano inne składniki, zazwyczaj staje się on erozyjny i/lub sprzyja próchnicy.

Wszystkie pozostałe napoje gazowane i energetyczne są szkodliwe i zawierają albo kwas cytrynowy, albo fosforowy. Dotyczy to również soków, które z natury są kwaśne. Znaczną erozję szkliwa obserwowano także po spożywaniu wody z cytryną, która stała się popularnym trendem.

Kawa nie powoduje erozji szkliwa lub powoduje ją w minimalnym stopniu. Mleko jest korzystne, a najlepszym wyborem jest woda.

Jeśli napój zawiera cukier, może powodować próchnicę. Zawsze wybieraj wersje bezcukrowe zamiast słodzonych.

Podsumowanie

Napoje gazowane, energetyczne i izotoniczne są nowoczesnymi produktami, które nie są nam niezbędne. Nie zawierają składników, których nie moglibyśmy dostarczyć organizmowi wraz z normalną dietą. Ich nadmierne spożycie jest szkodliwe — niezależnie od tego, czy patrzymy na zawartość kwasów, nadmiar kofeiny, cukru czy sztucznych słodzików. Nie jest naturalne, że kosze na śmieci w obiektach sportowych są pełne puszek po napojach energetycznych i izotonicznych. Gdy jesteśmy spragnieni, pijmy wodę, od czasu do czasu sięgnijmy po kawę lub herbatę, a dzieciom podajmy szklankę mleka. Wszystko inne powinno być traktowane wyłącznie jako wyjątek — szczególnie w przypadku dzieci i młodzieży.