Endajaxlar eru aftasti jaxlinn í hverjum fjórðungi munnsins. Þeir koma yfirleitt síðast upp, oft á aldrinum 17–25 ára, hjá sumum koma þeir seinna, koma að hluta til eða jafnvel aldrei alveg upp í munninn. 

Margir velta því fyrir sér hvort það eigi alltaf að fjarlægja endajaxla. Sumir hafa heyrt að best sé að taka þá sem fyrst, áður en þeir valda vandamálum. Aðrir hafa verið með endajaxla í mörg ár án einkenna og skilja ekki hvers vegna ætti að fjarlægja þá. 

Svarið er ekki það sama fyrir alla. 

Það þarf ekki alltaf að fjarlægja endajaxla. Sumir endajaxlar geta verið til staðar alla ævi án þess að valda vandamálum. Aðrir geta hins vegar valdið bólgum, tannskemmdum, sýkingum, tannholdsvandamálum eða skemmdum á jaxlinum fyrir framan. Þess vegna þarf að meta hvern endajaxl sérstaklega. 

Af hverju valda endajaxlar oft vandamálum? 

Endajaxlar eru síðustu tennurnar til að koma upp í munni og oft er einfaldlega ekki nægt pláss fyrir þá. Þá geta þeir komið skakkt upp, komið hálfir upp eða legið fastir undir tannholdi og beini. 

Þegar endajaxl kemur aðeins að hluta til upp í munninn getur myndast poki undir tannholdinu þar sem erfitt er að þrífa. Þar safnast auðveldlega bakteríur og matarleifar. Þetta getur valdið bólgu í tannholdinu í kringum endajaxlinn, verkjum, slæmu bragði, vondri lykt og stundum sýkingu. 

Stundum er endajaxlinn sjálfur ekki stærsta vandamálið heldur jaxlinn fyrir framan hann. Ef endajaxl liggur skakkt upp að næsta jaxli getur orðið mjög erfitt að þrífa svæðið á milli. Þá getur myndast tannskemmd aftan á fremri jaxlinum eða tannholdspoki sem erfitt er að meðhöndla. 

Hvenær þarf að fjarlægja endajaxl? 

Oft er mælt með að fjarlægja endajaxl ef hann er farinn að valda vandamálum eða ef líklegt er að hann valdi skaða síðar. 

Það getur til dæmis verið þegar: 

• endajaxl veldur endurteknum bólgum eða sýkingum 
• verkir koma reglulega frá svæðinu 
• tannskemmd er komin í endajaxlinn 
• tannskemmd er komin aftan á jaxlinn fyrir framan 
• erfitt eða ómögulegt er að þrífa svæðið vel 
• tannholdspoki myndast aftan við næsta jaxl 
• röntgenmynd sýnir blöðru eða aðra sjúklega breytingu í kringum tönnina 
• endajaxl veldur þrýstingi, skemmdum eða rótareyðingu á næstu tönn 
• tönnin liggur þannig að framtíðarvandamál eru líkleg 

Í slíkum tilfellum er ekki verið að fjarlægja endajaxlinn bara vegna þess að hann er endajaxl. Hann er fjarlægður vegna þess að hann er farinn að valda skaða eða vegna þess að líkur á skaða er meiri en áhættan sem fylgir aðgerðinni. 

Hvenær má endajaxl vera áfram í munni? 

Það þarf ekki endilega að fjarlægja endajaxl ef hann er heilbrigður, kominn eðlilega upp, tekur þátt í biti og hægt er að halda honum hreinum. 

Það er oft hægt að fylgjast með endajaxli ef: 

• hann er einkennalaus 
• hann er alveg kominn upp í munninn 
• hann er í góðri stöðu 
• hægt er að bursta hann og þrífa í kringum hann 
• engin tannskemmd er í honum eða næsta jaxli 
• tannholdið í kring er heilbrigt 
• röntgenmynd sýnir engin merki um sjúklegar breytingar 

Í slíkum tilfellum getur verið skynsamlegra að fylgjast með tönninni reglulega frekar en að fjarlægja hana. 

Einkennalaus þýðir ekki alltaf vandræðalaus 

Það getur verið erfitt að átta sig á endajöxlum vegna þess að þeir geta verið einkennalausir lengi, jafnvel þó að vandamál séu byrjuð að myndast. Tannskemmd aftan á öðrum jaxli, breytingar á beini eða tannholdspokar geta verið til staðar án þess að sjúklingur finni mikið fyrir því í byrjun. 

Þess vegna er mikilvægt að skoða endajaxla ekki aðeins út frá verkjum. Röntgenmyndir skipta miklu máli. Þær sýna stöðu tannarinnar, hvort hún liggur upp að næsta jaxli, hvort skemmd eða beinbreyting sé til staðar og hvort rætur séu nálægt taug í neðri kjálka. 

Ungt fólk og endajaxlar 

Hjá ungu fólki er algengt að endajaxlar séu metnir þegar þeir eru að myndast eða byrja að koma upp. Þá er hægt að sjá hvort líklegt sé að þeir komist eðlilega í munninn eða hvort þeir verði fastir, skakkir eða hálfframkomnir. 

Stundum er skynsamlegt að fjarlægja endajaxla á yngri árum, áður en þeir valda miklum vandamálum. Aðgerðin getur verið einfaldari þegar rætur eru ekki orðnar mjög langar og beinið er ekki orðið eins þétt. Gróandi er líka oft betri hjá yngra fólki. 

Það þýðir þó ekki að allir ungir einstaklingar eigi að láta fjarlægja alla endajaxla. Ef endajaxlar eru í góðri stöðu og líkur eru á að þeir komi eðlilega upp getur verið rétt að bíða og fylgjast með. 

Eldri einstaklingar og endajaxlar 

Sumir hafa verið með endajaxla í mörg ár eða áratugi án þess að finna fyrir þeim. Þá vaknar eðlilega spurningin: Af hverju ætti að fjarlægja tönn sem hefur aldrei valdið vandamálum? 

Oft er svarið að það þarf alls ekki að gera það. 

En stundum breytast aðstæður með aldrinum. Tannhold getur hörfað, hreinsun getur orðið erfiðari, munnþurrkur getur aukið hættu á tannskemmdum og eldri fyllingar eða krónur á nærliggjandi tönnum geta gert svæðið viðkvæmara. Endajaxl sem hefur verið rólegur lengi getur því síðar farið að valda tannskemmd, bólgu eða sýkingu. 

Á móti kemur að aðgerðir við endajaxla geta orðið flóknari með aldrinum. Rætur eru fullmótaðar, beinið getur verið þéttara og stundum liggja rætur nálægt taug í neðri kjálka. Einnig geta almennir heilsufarsþættir og lyfjanotkun haft áhrif á áhættu aðgerðar. 

Þess vegna er ákvörðun hjá eldri sjúklingum mjög einstaklingsbundin. Stundum er best að fjarlægja endajaxlinn. Stundum er best að láta hann vera og fylgjast vel með. 

Hvaða einkenni geta bent til vandamála? 

Það er gott að leita til tannlæknis ef vart verður við: 

• verki aftast í munni 
• bólgu eða eymsli í tannholdi kringum endajaxl 
• slæmt bragð eða vonda lykt frá svæðinu 
• erfiðleika við að opna munninn 
• bólgu í kinn eða kjálka 
• verki við kyngingu 
• endurtekin óþægindi á sama stað 
• mat sem festist stöðugt aftan við síðasta jaxl 

Stundum koma einkennin í köstum. Þau lagast jafnvel tímabundið en koma svo aftur. Endurtekin bólga kringum hálfframkominn endajaxl er ein algengasta ástæða þess að mælt er með fjarlægingu. 

Er hætta á fylgikvillum við að fjarlægja endajaxla? 

Já, eins og við allar skurðaðgerðir er ákveðin áhætta. Algengast er að finna fyrir verk, bólgu og eymslum fyrstu dagana eftir aðgerð. Sumir fá svokallaða þurrholusýkingu eða dry socket, þar sem blóðstorkan í sárinu brotnar niður og verkur verður meiri nokkrum dögum eftir aðgerð. 

Sýking, blæðing og skert munnopnun geta einnig komið fyrir. Í neðri kjálka þarf sérstaklega að meta legu róta gagnvart taug sem gefur tilfinningu í neðri vör og höku. Ef endajaxl liggur mjög nálægt tauginni getur þurft ítarlegra mat og stundum þrívíddarmynd. 

Þetta er ein ástæða þess að ekki er rétt að fjarlægja alla endajaxla sjálfkrafa. Ávinningur aðgerðarinnar þarf að vera meiri en áhættan. 

Hvernig er ákvörðunin tekin? 

Ákvörðunin byggist á samspili margra þátta: 

• aldri sjúklings 
• einkennum 
• stöðu endajaxlsins 
• hvort tönnin er komin upp eða föst 
• hvort hægt er að halda henni hreinni 
• ástandi jaxlsins fyrir framan 
• tannholdi og beini í kring 
• röntgenmyndum 
• almennri heilsu og lyfjanotkun 
• áhættu við aðgerðina 
• líkum á framtíðarvandamálum 

Góð regla er að spyrja ekki aðeins: „Er endajaxlinn að meiða mig núna?“ heldur líka: „Er hann líklegur til að valda skaða síðar eða er hann heilbrigður og auðvelt að fylgjast með honum?“ 

Niðurstaða 

Það þarf ekki alltaf að fjarlægja endajaxla. 

Heilbrigður endajaxl sem er kominn vel upp, er í góðri stöðu, auðvelt er að þrífa og veldur engum skaða getur oft verið áfram. Endajaxl sem er hálfframkominn, skakkur, veldur endurteknum bólgum eða skapar hættu á skemmdum í næsta jaxli er hins vegar oft betur fjarlægður. 

Mikilvægast er að meta hvern einstakling og hverja tönn fyrir sig. Með skoðun og röntgenmynd er oft hægt að sjá hvort best sé að fjarlægja endajaxlinn eða fylgjast áfram með honum. 

Endajaxlar eru því ekki fjarlægðir bara vegna þess að þeir eru endajaxlar. Þeir eru fjarlægðir þegar þeir eru farnir að valda vandamálum eða þegar líklegt er að þeir valdi meiri skaða með því að vera áfram en með því að fjarlægja þá. 

Heimildir 

1. Ghaeminia H, Perry J, Nienhuijs MEL, Toedtling V, Tummers M, Hoppenreijs TJM, Van der Sanden WJM, Mettes TG. Surgical removal versus retention for the management of asymptomatic disease-free impacted wisdom teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020. 
2. National Institute for Health and Care Excellence. Guidance on the extraction of wisdom teeth. Technology appraisal guidance TA1. 
3. American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons. Management of Third Molar Teeth. White Paper. 2024. 
4. Faculty of Dental Surgery, Royal College of Surgeons of England. Parameters of care for patients undergoing mandibular third molar surgery. 2020/2021. 
5. Vandeplas C, Vranckx M, Hekner D, Politis C, Jacobs R. Does retaining third molars result in the development of pathology over time? A systematic review. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery. 2020;78(11):1892–1908. 
6. Current Care Guidelines. Third molar. Finnish Medical Society Duodecim