Margir halda að þegar tönn er fjarlægð þurfi alltaf að bíða í nokkra mánuði áður en hægt er að setja tannplanta. Það er ekki alltaf rétt.

Í sumum tilfellum er hægt að fjarlægja tönn og setja tannplanta í sömu aðgerð. Þetta kallast „immediate implant placement“, eða tafarlaus ísetning tannplanta eftir tannúrdrátt.

Það er þó ekki alltaf besti kosturinn.

Hvort hægt sé að setja tannplanta strax veltur á mörgu, meðal annars hvers vegna tönnin er fjarlægð, hvort sýking sé til staðar, hversu mikið bein er í kringum rótina, hvernig tannholdið er og hvar í munninum tönnin er.

Hvað er átt við með tafarlausri ísetningu tannplanta?

Þegar tönn er fjarlægð verður eftir holrúm í beininu þar sem rótin var áður. Í sumum tilfellum er hægt að setja tannplanta í þetta svæði strax, í sömu heimsókn og tönnin er tekin.

Þetta þýðir þó ekki alltaf að sjúklingur fái endanlega tönn sama dag.

Það er mikilvægt að greina á milli þriggja atriða:

• að fjarlægja tönn
• að setja tannplanta
• að setja krónu eða bráðabirgðatönn á plantann

Oft er hægt að gera allt þetta sama dag. Stundum er hægt að fjarlægja tönn og setja planta strax, en bíða með krónuna. Stundum er öruggara að fjarlægja tönnina fyrst, leyfa svæðinu að gróa og setja plantann síðar.

Af hverju getur verið kostur að setja planta strax?

Ef aðstæður eru góðar getur verið kostur að sameina tannúrdrátt og ísetningu tannplanta í eina aðgerð. Þá fækkar heimsóknum og heildarmeðferðartími getur styst.

Í sumum tilfellum getur tafarlaus ísetning einnig hjálpað til við að varðveita lögun tannholds og beins, sérstaklega ef meðferðin er vel skipulögð og rétt framkvæmd. Þetta getur skipt miklu máli í framtannasvæði, þar sem útlit tannholds og broslínu hefur mikið vægi.

Fyrir sjúkling getur þetta verið þægilegt: ein aðgerð í stað tveggja og oft styttri leið að endanlegri lausn.

Hvenær er hægt að setja tannplanta um leið og tönn er fjarlægð?

Það er helst hægt þegar aðstæður eru hagstæðar.

Það skiptir máli að nægt bein sé til staðar til að plantinn geti setið stöðugur frá byrjun. Tannlæknirinn þarf að geta komið plantanum fyrir í réttri stöðu, ekki bara í holunni þar sem rótin var, heldur í þeirri stöðu sem hentar framtíðar tönninni best.

Tannholdið þarf einnig að vera í góðu ástandi og sýking þarf að vera undir stjórn. Ef tönnin er fjarlægð vegna brots, rótarsprungu eða ómeðhöndlanlegrar tannskemmdar geta stundum verið mjög góðar aðstæður fyrir tafarlausa ísetningu, ef beinveggirnir í kring eru nægilega heilir.

Í stuttu máli þarf að meta:

• hvort nægt bein sé til staðar
• hvort plantinn geti fengið góðan upphafsstöðugleika
• hvort sýking sé til staðar
• hvort tannholdið sé heilbrigt
• hvort staða planta verði rétt út frá framtíðar krónu
• hvort útlitsáhætta sé lítil eða mikil
• hvort sjúklingur geti haldið svæðinu vel hreinu
• hvort almenn heilsa og lyfjanotkun hafi áhrif á gróanda

Hvenær er betra að bíða?

Það er ekki alltaf skynsamlegt að setja tannplanta strax. Það getur átt við ef mikil sýking er til staðar, ef mikið bein hefur tapast, ef tannholdið er óstöðugt eða ef ekki er hægt að koma plantanum fyrir í réttri stöðu.

Það getur líka verið betra að bíða ef framtannasvæði er mjög viðkvæmt útlitslega. Þar getur lítil breyting á tannholdi eða beini haft mikil áhrif á lokaútlitið. Í slíkum tilfellum getur verið öruggara að fjarlægja tönnina, byggja upp bein eða tannhold ef þarf og setja plantann síðar.

Að bíða er ekki endilega verra. Stundum er það besta leiðin til að fá öruggari og fallegri langtímaniðurstöðu.

Er hægt að setja planta þó sýking sé við tönnina?

Þetta þarf að meta sérstaklega.

Áður fyrr var sýking oft talin skýr ástæða til að bíða með tannplanta. Nýrri rannsóknir sýna að í völdum tilfellum getur verið hægt að setja planta strax, jafnvel þó að bólga eða sýking hafi verið við rótina, ef svæðið er hreinsað mjög vel og nægt heilbrigt bein er til staðar.

Það þýðir þó ekki að það sé alltaf mögulegt. Bráð sýking, graftarmyndun, mikill beinmissir eða óvissa um hreinsun svæðisins getur verið ástæða til að bíða.

Markmiðið er ekki að gera meðferðina sem hraðasta, heldur að gera hana þannig að plantinn hafi sem bestar líkur á að endast til framtíðar.

Fær maður tönn sama dag?

Stundum, en ekki alltaf.

Það er hægt í sumum tilfellum að setja bráðabirgðatönn á plantann sama dag, sérstaklega á framtannasvæði þar sem mikilvægt er að sjúklingur sé ekki með sýnilegt bil. Slík tönn er yfirleitt gerð þannig að hún taki lítið eða ekkert álag í biti á meðan plantinn grær.

Í öðrum tilfellum er betra að láta plantann gróa undir tannholdi eða með lítilli græðsluhettu og setja krónu síðar. Þetta er sérstaklega algengt þegar aðstæður eru ekki fullkomnar eða þegar hætta er á of miklu álagi á nýsettan planta.

Það að fá „tönn sama dag“ hljómar einfalt, en það þarf að vera rétt valið tilfelli.

Af hverju þarf stundum beinígræðslu?

Þegar tönn er fjarlægð er holrúm í beininu í kringum plantann. Plantinn fyllir sjaldnast alveg út í rýmið sem rótin skilur eftir sig. Þess vegna er oft sett beinuppbyggingarefni í bilið milli planta og beinveggjar.

Þetta er gert til að styðja við beinið og tannholdið í kring og minnka líkur á að svæðið falli saman við gróanda. Þetta getur skipt sérstaklega miklu máli í framtannasvæði, þar sem útlit tannholdsins sést vel.

Stundum þarf einnig að bæta við bandvefsgræðlingi eða annarri mjúkvefjameðferð ef tannholdið er þunnt eða útlitsáhætta er mikil.

Af hverju þarf röntgenmynd eða þrívíddarmynd?

Það er ekki hægt að taka góða ákvörðun eingöngu með því að horfa á tönnina í munninum. Röntgenmyndir sýna rætur, bein, sýkingu og nálæg mikilvæg líffæri, eins og kjálkaholu í efri kjálka eða taug í neðri kjálka.

Í sumum tilfellum er venjuleg röntgenmynd nægileg. Í flestum tilfellum er nauðsynlegt að taka þrívíddarmynd til að meta beinmagn, beinþykkt og bestu staðsetningu planta.

Góð greining fyrir aðgerð er ein mikilvægasta forsenda þess að hægt sé að ákveða hvort setja eigi plantann strax eða bíða.

Er tafarlaus ísetning betri en að bíða?

Ekki alltaf.

Tafarlaus ísetning getur verið mjög góð meðferð í rétt völdum tilfellum. Hún getur stytt meðferðartíma, fækkað aðgerðum og stundum hjálpað til við að varðveita útlit tannholds og beins.

En hún er ekki sjálfkrafa betri en að bíða. Hún er tæknilega viðkvæmari og krefst þess að aðstæður séu réttar. Ef planti er settur í óhagstæðar aðstæður getur það aukið hættu á vandamálum, til dæmis óæskilegri stöðu planta, rýrnun á tannholdi, beinmissi eða lakara útliti.

Stundum er öruggasta og besta meðferðin að fjarlægja tönnina fyrst, leyfa svæðinu að gróa og setja plantann síðar.

Hvernig er ákvörðunin tekin?

Ákvörðunin byggist á skoðun, röntgengreiningu og mati á áhættu.

Tannlæknirinn metur meðal annars:

• hvers vegna tönnin þarf að fara
• hvort sýking eða bólga sé til staðar
• hversu mikið bein er í kringum tönnina
• hvort plantinn geti fengið nægan stöðugleika
• hvort staða planta verði rétt fyrir framtíðar krónu
• hvort þörf sé á beinuppbyggingu
• hvort þörf sé á mjúkvefjameðferð
• hvort hægt sé að setja bráðabirgðatönn
• hvernig bitið er
• almenna heilsu, reykingar og lyfjanotkun sjúklings

Þetta er einstaklingsbundið mat. Sama lausn hentar ekki öllum.

Niðurstaða

Já, stundum er hægt að setja tannplanta um leið og tönn er fjarlægð.

Það getur verið mjög góð lausn þegar nægt bein er til staðar, sýking er undir stjórn, tannholdið er heilbrigt og hægt er að koma plantanum fyrir í réttri stöðu. Í slíkum tilfellum getur meðferðin orðið einfaldari fyrir sjúklinginn og heildarmeðferðartíminn styst.

En það er ekki alltaf best að flýta sér.

Í mörgum tilfellum er betra að fjarlægja tönnina fyrst, leyfa svæðinu að gróa eða byggja upp bein og setja plantann síðar. Markmiðið er ekki aðeins að setja planta sem fyrst, heldur að velja þá meðferð sem gefur bestu líkur á góðri, öruggri og fallegri langtímaniðurstöðu.

Tannplanti er því ekki settur strax vegna þess að það er hægt. Hann er settur strax þegar aðstæður eru réttar.

Heimildir

1. Morton D, Gallucci G, Lin W-S, Pjetursson B, Polido W, Roehling S, Sailer I, Aghaloo T, Albera H, Bohner L, Braut V, Buser D, Chen S, Dawson A, Eckert S, Gahlert M, Hamilton A, Joda T, Kokich V, Martin W, et al. Group 5 ITI Consensus Report: Implant placement and loading protocols. Clinical Oral Implants Research. 2023;34 Suppl 26:349–356.
2. Hamilton A, Gonzaga L, Amorim K, Wittneben J-G, Martig L, Morton D, Martin W, Gallucci GO, Wismeijer D. Selection criteria for immediate implant placement and immediate loading for single tooth replacement in the maxillary esthetic zone: A systematic review and meta-analysis. Clinical Oral Implants Research. 2023;34 Suppl 26:304–348.
3. Wittneben J-G, Molinero-Mourelle P, Hamilton A, Alnasser M, Obermaier B, Morton D, Gallucci GO, Wismeijer D. Clinical performance of immediately placed and immediately loaded single implants in the esthetic zone: A systematic review and meta-analysis. Clinical Oral Implants Research. 2023;34 Suppl 26:266–303.
4. Chen R, Xu J, Wang S, Duan S, Wang Z, Zhang X, Tang Y. Effectiveness of immediate implant placement into defective sockets in the esthetic zone: A systematic review and meta-analysis. Journal of Prosthetic Dentistry. 2025;133(2):411–426.
5. Campi M, Leitão-Almeida B, Pereira M, Shibli JA, Levin L, Fernandes JCH, Fernandes GVO, Borges T. Immediate implant placement in damaged extraction sockets: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Quintessence International. 2025;56(1):34–45.
6. Avila-Ortiz G, Elangovan S, Kramer KWO, Blanchette D, Dawson DV. Effect of alveolar ridge preservation after tooth extraction: A systematic review and meta-analysis. Journal of Dental Research. 2014;93(10):950–958.
7. Darby I, Chen S, Buser D. Ridge preservation techniques for implant therapy. International Journal of Oral and Maxillofacial Implants. 2009;24 Suppl:260–271.